تبریز، مدرنیته و تأثیر آن بر شهرسازی مدرن ایران

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری شهرسازی، گروه شهرسازی، دانشکده معماری و شهرسازی، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران

2 استاد گروه شهرسازی، دانشکده شهرسازی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 دانشیار گروه تاریخ، دانشکده حقوق و علوم اجتماعی، دانشگاه تبریز، تبریز، ایران

چکیده

با روی کار ­آمدن آقامحمدخان قاجار و تشکیل حکومت واحد مرکزی قدرتمند، ایران وارد مرحلۀ جدیدی از حیات سیاسی و اجتماعی خود شد و این دوران با بر تخت نشستن فتحعلی­شاه به‌ گونه‌ای متفاوت ادامه یافت. تأسیس دارالسلطنۀ تبریز در سال 1213­ق. با حضور وزرای بزرگی چون میرزا عیسی و میرزا ابوالقاسم قائم­مقام ­فراهانی، عباس­میرزای نایب‌السلطنه را در مسیری قرار داد که تبریز را در خارج از «بساط کهنۀ» دربار تهران، به کانونی برای «طرح نو» تبدیل کند. شکست‌های سنگین از روسیه بحران فکری اساسی و عمیقی را در ذهن عباس­میرزا و قائم­مقام بزرگ و جامعه به وجود آورد و چرایی سترگی را مطرح کرد که می‌تواند سرآغاز بیداری ایرانیان تلقی شود. همزمان با ایجاد تغییراتی در ارتش و تشکیل نظام جدید، تجددطلبی در تبریز تنها در اندیشه باقی نماند، بلکه گسترۀ آن به شهر و شهرسازی کشیده شد و چهرۀ شهر تا حدی دگرگون شد. بعدها این تغییرات، تبدیل به الگویی برای اقدامات مشابه در تهران و سپس در برخی شهرهای ایران شد. نگارندگان این مقاله درصدد باز­خوانی مدرنیته در مکان دارالسلطنه تبریز می‌باشند. تأثیرات این بازخوانی در شهر تبریز مادیت یافت و الگویی برای تغییرات شهری در ایران عصر قاجار و پهلوی شد. اصول و مبانی شهرسازی نوگرا به «شیوه تبریزی» و «مکتب تبریز» نقطۀ شروع دگرگونی شهر و شهرسازی ایران شد. بر همین اساس، هدف نگارندگان مقاله حاضر بررسی این ادعا با بهره­گیری از ‌متون و منابع و تجزیه و تحلیل داده‌ها براساس رویکرد توصیفی و تبیینی است.         

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله [English]

Tabriz, Modernity and Its Impact on Modern Iranian Urban planning

نویسندگان [English]

  • PariaViolette Shakiba 1
  • Seyyed Mohsen Habibi 2
  • Manouchehr Tabibian 2
  • Abbas Ghadimi Gheydari 3
1 PhD Student in Urban Planning, Department of Urban Planning, Faculty of Architecture and Urban Planning, Islamic Azad University, Qazvin Branch, Qazvin, Iran
2 Professor, Department of Urban Planning, Faculty of Urban Planning, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Associate Professor, Department of History, Faculty of Law and Social Sciences, University of Tabriz, Tabriz, Iran
چکیده [English]

With the rise of the Qajar dynasty and the formation of a powerful central unit government, Iran entered a new phase of its political and social life. This era continued differently with the Kingdom of Fath Ali Shah. The establishment of the Tabriz's Dar al-Saltaneh in 1213 AH, with the presence of great ministers such as Mirza Isa, Mirza Abolghasem Ghaem-Maqam-Farahani, led Abbasmirza Nayeb al-Saltanah in a course that took Tabriz out of the "old court" of Tehran to become the focal point for the "new design." The heavy defeats of Russia created a deep and profound intellectual crisis in Abbas Mirza's minds, the great deputy, and the community, which raised a grand cause that could be considered the beginning of the Iranian awakening. Simultaneously, with the change in the army and the establishment of a new system, Tabriz's modernization was not left alone in thought; These changes later became a model for similar actions in Tehran and then in some Iranian cities. This article seeks to read modernity in Tabriz's Dar al-Saltaneh. The effects of this reading have materialized in Tabriz and have become a model for urban change in Qajar, Pahlavi-era Iran. The principles of modern urbanism in the "Tabrizi Style" and "Tabriz School" became the starting point for transforming Iranian cities and urbanization. Therefore, the purpose of this article is to investigate this claim by using text and sources and analyzing data based on descriptive and explanatory methods.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Modernity
  • Tabriz
  • Iran
  • Urban planning
  • Urban Buildings
منابع و مآخذ
- آدمیت، فریدون (1362)، امیرکبیر و ایران، تهران: انتشارات خوارزمی.
- اعتضادالسلطنه، علیقلی‌میرزا (1370)، اکسیر التواریخ، به اهتمام جمشید کیان‌فر، تهران: انتشارات ویسمن.
- اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1363)، المآثر و الآثار: چهل سال تاریخ ایران در دوره پادشاهی ناصرالدین‌شاه، به کوشش ایرج افشار، ج1، تهران: انتشارات اساطیر.
- امید، حسین (1332)، تاریخ فرهنگ آذربایجان، ج1، تبریز: چاپخانه فرهنگ.
- اوبن، اوژن (1362)، ایران امروز، ترجمۀ علی‌اصغر سعیدی، تهران: انتشارات زوار.
- برادران شکوهی، سیروس (14/01/1397)، «آبادانی یا ویرانی»، روزنامه اطلاعات، ضمیمه فرهنگی.
- بلیلان اصل، لیدا، ساناز خورشیدیان احمر، داریوش ستارزاده و مریم نوری (بهار 1393). «بازسازی مجموعه قصرهای حکومتی دارالسطنه تبریز در دوره قاجار با استناد بر مستندات تاریخی»، نشریه هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، دوره نوزدهم، شماره 1، صص 33-42.
- پورحسین خونیق، ابراهیم (1382)، تبریز به روایت تصویر، تبریز: انتشارات دانیال.
- ترابی طباطبایی، سید جمال (4/06/1377)، «مغازه‌های مجیدالدوله یا مجیدیه»، روزنامه مهد آزادی، سال چهل و هشتم، شمارۀ 1604،  ص3. 
- جدیدالاسلام، محمدعلی، آرشیو شخصی.
- جدیدالاسلام، محمدعلی و فرشاد ابریشمی (1386)، تبریز قدیم، تصاویری از یک قرن پیش، تبریز: انتشارات خانه تاریخ و تصویر ابریشمی.
- جوادی، شفیع (1350)، تبریز و پیرامون، آذربایجان شرقی، تبریز: بنیاد فرهنگی رضا پهلوی.
- جهانبگلو، رامین (1379)، ایران و مدرنیته؛ گفت‌وگوهایی با پژوهشگران ایرانی و خارجی در زمینۀ رویارویی ایران با دستاوردهای جهان مدرن، ترجمۀ حسین سامعی، تهران: نشر گفتار.
- جهانگیرمیرزا (1327)، تاریخ نو (شامل حوادث دوره قاجاریه از سال 1240 تا 1267ق)، به کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران: کتابخانۀ علی‌اکبر علمی و شرکاء.
- حبیبی، سید محسن (1385)، شرح جریان‌های فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر، تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
- ..................................... (1378)، از شار تا شهر؛ تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، تفکر و تأثر، تهران: دانشگاه تهران.                       
- ........................................ (فروردین 1373)، «نخستین پژواک مدرنیته در ایران»، فصلنامه گفت‌وگو، شماره 3، صص138-152.
- حجت، عیسی و پیمان نصیری‌نیا (پاییز 1393). «بازشناسی منزلت مسجد کبود در ساختار شهر تبریز»، نشریۀ هنرهای زیبا، معماری و شهرسازی، دوره نوزدهم، شماره 3، صص67-74.
- خاماچی، بهروز (1389)، شهر من تبریز، تبریز: انتشارات ندای شمس.
- ............................. (1384)، محلات و مشاهیر فرهنگی و تاریخی منطقه 8 شهرداری تبریز، تبریز: انتشارات ستوده.
- دنبلی، عبدالرزاق (1383)، مآثر سلطانیه، تصحیح غلامحسین زرگری‌نژاد، تهران: مؤسسۀ انتشاراتی روزنامه ایران.
- ذکا، یحیی (مرداد 1377). «نخستین مهمان‌خانه و رستوران و قرائت خانه به سبک جدید در تبریز و موسس آنها»، مجله بخارا، شماره 1، صص323-327.
- ..................... (1376)، تاریخ عکاسی و عکاسان پیشگام در ایران، تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
- روزنامه اطلاعات (10/2/1307)، شماره ۴۷۸، ص1.
- روزنامه اطلاعات (11/05/1320)، شماره 4613، ص2.
- روزنامه انجمن تبریز (1374)، ج1، تهران: کتابخانه ملی ایران و استانداری آذربایجان شرقی، سال اول.
- رئیس‌نیا، رحیم (زمستان 1376)، «مدرسه محمدیه تبریز و تدریس مشروطه»، فصلنامه فرهنگی و اجتماعی گفتگو، شماره 18، صص7-24.
- زرگری‌نژاد، غلامحسین (زمستان 1386). «عباس میرزا؛ نخستین معمار «بنای نظام جدید» در ایران معاصر»، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه تهران، سال 58، شماره 4، صص79-112.
- زیباکلام، صادق، (زمستان 1379)، «حاکمیت قاجارها، امیرکبیر و اصلاحات»، فصلنامه دانشکده حقوق و علوم سیاسی، شماره 50، صص201-224.
- ژوبر، پیر آمده (1347)، مسافرت به ارمنستان و ایران، ترجمه محمود مصاحب، تبریز: انتشارات چهر.
- سرداری‌نیا، صمد (1379)، مشاهیر آذربایجان، ج1، تبریز: انتشارات شوقی.
- طباطبایی، سید جواد (1385)، مکتب تبریز و مبانی تجدد‌خواهی؛ تأملی درباره ایران، ج2، تبریز: انتشارات ستوده.
- صفامنش، کامران، یعقوب رشتچیان و بهروز منادی‌زاده (زمستان 1376الف). «ساختار کالبدی شهر تبریز و تحولات آن در دو سده اخیر»، فصلنامه فرهنگی و اجتماعی گفتگو، شمارۀ 18، صص33-54.
- .............................................................. (زمستان1376ب)، «سیر تحول تاریخی بلوک شهری «پاساژ» در شهر تبریز»، فصلنامه فرهنگی و اجتماعی گفتگو، شماره 18، صص73-86.
- عمرانی، بهروز و حسین اسمعیلی سنگری (1385)، بافت تاریخی شهر تبریز، تهران: انتشارات سمیرا.
- فخاری تهرانی، فرهاد، فرامرز پارسی و امیر بانی مسعود (1385)، بازخوانی نقشه‌های شهر تبریز، تهران: انتشارات شرکت عمران و بهسازی شهری ایران (مادر تخصصی).
- فلاندن، اوژن (2536)، سفرنامه اوژن فلاندن به ایران، ترجمۀ حسین نور صادقی، تهران: انتشارات اشراقی.
- فیودورکوف، بارون (1372)، سفرنامه، 1834-1835، ترجمۀ اسکندر ذبیحان، تهران: انتشارات فکر روز.
- قدیمی قیداری، عباس (1393)، تداوم و تحول تاریخ‌نویسی در ایران عهد قاجار، تهران: پژوهشکده تاریخ اسلام.
- کسروی، احمد (1353)، تاریخ هجده ساله آذربایجان، ج1، تهران: نگاه.
- ........................... (1385)، تاریخ مشروطه ایران، تهران: اختر.
- ........................... (1395)، زندگی و زمانۀ احمد کسروی (زندگانی من، ده سال در عدلیه، چرا از عدلیه بیرون آمدم)، بازبینی و ویرایش همراه با یادداشت‌ها و افزوده‌های محمد امینی، ایالات متحده: انتشارات شرکت کتاب.
- دوسرسی، کنت (1390)، ایران در 1839-1840م، ترجمه احسان اشراقی، تهران: سخن.
- مشکور، محمدجواد (1352)، تاریخ تبریز تا پایان قرن نهم هجری، تهران: انجمن آثار ملی.
- مقتدر، رضا (بهار 1372)، «دوران صد سالۀ تجدد در شهرسازی و معماری ایران»، ایران‌نامه (ویژه تجدد در ایران)، سال یازدهم، شماره 2، صص259-270.
- مهریار، محمد، شامیل فتح­الله­یف، فرهاد فخاری تهرانی و بهرام قدیری (1378)، اسناد تصویری شهرهای ایرانی دوره قاجار، تهران: دانشگاه شهید بهشتی و سازمان میراث فرهنگی کشور.
- مینوی، مجتبی (1369)، تاریخ و فرهنگ، ج3، تهران: انتشارات خوارزمی.
- نادرمیرزا (1373)، تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز، تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز: انتشارات ستوده.
- ناهیدی آذر، عبدالحسین [بی‌تا]، تاریخچه روزنامه‌های تبریز در صدر مشروطیت به انضمام مجموعه روزنامه ناله ملت، تبریز: چاپ هادی.
- نژادابراهیمی، احد (بهار 1393)، «حصار نجفقلی‌خان و شکل‌گیری و توسعه تبریز در عهد قاجار»، مجله بررسی‌های نوین تاریخی، دوره جدید، سال اول، شماره 1، صص107-121.
- نظام‌السلطنه مافی (1386)، خاطرات و اسناد حسینقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، ج2، تهران: نشر تاریخ ایران.
- ویلبر، دونالد (1348)، باغ‌های ایران و کوشک‌های آن، ترجمۀ مهین‌دخت صبا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
- Ehlers, E. & Floor, W. (2007), “Urban Change in Iran,1941-1920”, Iranian Studies, no.26, pp.3-4, 251-275.
  
 
List of sources with English handwriting        
Persian Sources
-       Ādamīyat, Feraydūn (1362 Š.), Amīr Kabīr va Īrān, Tehran: Ḵārazmī. [In Persian]
-       Barāsdarān Šoḵūhī, Sīrūs (1397.01.14), “Ābādānī yā Vīrānī”, Rūznāma-ye Eṭilā‘āt, Żamaīma-ye Farhangī. [In Persian]
-       Belīān Aṣl, Līdā; Sānāz ḵoršidīān Aḥmar; Dārūš Sattārzādeh; Maryam Niūrī (1393), “Bāzsāzī Maĵmū‘a-ye Qaṣrhā-ye Ḥokūmatī-e Dār al-Salṭana Tabrīz dar Dora-ye Qāĵār bā Estinād bar Mostanadāt-e Tārīḵī”, Našrīya Honarhā-ye Zībā, Mi‘mār va Šahrsāzī, 19, No. 1, 33-42. [In Persian]
-       Donboli, ‘Abd al-Razzāq (1383 Š.), Ma‘āṯir al-Solṭānīya, edited by Ḡolām Ḥosay Zargarīnižād, Tehran: Moasissa-e Entišārāti Rūznāma-ye Īrān. [In Persian]
-       E‘timād al-Salṭana, Moḥammad Ḥasan ḵān (1363 Š.), Al-Maāṯit va al-Āṯār: Čihil Sāl Tārīk-e Īrān dar Dawra-ye Pādišāhī-e Nāṣir al-Dīn Šāh, edited by Īrāj Afšār, Vol. 1, Tehran: Asāṭīr. [In Persian]
-       E‘tiżād al-Salṭana, ‘Alī Qolī Mīrzā (1370 š.), Eksīr al-Tavārīk, edited by Ĵamšīd Kīānfar, Tehran: Vīsman. [In Persian]
-       Faḵārī Tihrānī, Farhād; Farāmarz Pārsī; Amīr Bānī Mas‘ūd (1385 Š.), Bāz Ḵānī-e Naqšihā-ye Tārīḵe Tabrīz, Tehran: Širkat-e ‘Morān va Bihsāzī Šahrī Īrān. [In Persian]
-       Ḥabībī, Sayyed Moḥsin (1378 Š.), Az Šār tā Šahr; Taḥlīlī Tārīḵī az Mafhūm-e Šahr va Sīmā-ye Kālbadī-e Ān, Tafakor va Ta‘aṯor, Tehran: Dānišgāh-e Tiḥrān. [In Persian]
-       Ḥabībī, Sayyed Moḥsin (1373 Š.), “Naḵostīn Pižvāk-e Modernīta dar īrān”, Faṣlnāma-ye Goftigū, No, 3, 138-152. [In Persian]
-       Ḥabībī, Sayyed Moḥsin (1385 Š.), Šarḥ-e Ĵaryānhā-ye Fikrī-e Mi‘mārī va Šairsāzī dar Īrān-e Mo‘āṣir, Tehran: Daftar-e Pežūhišhā-ye Farhangī. [In Persian]
-       Ḥoĵĵat, ‘Esā; Paymān Naṣīrī Nīā (1393 Š.), “Bāzšināsī Manzilat-e Masĵid-e Kabūd dar Sāḵtār-e Āahr-e Tabrīz”, Našrīya Honarhā-ye Zībā, Mi‘mārī va Šahrsāzī, 19, No. 3, 67-74. [In Persian]
-       Ĵadīd al-Eslām, Moḥammad ‘Alī, Privat Archive. [In Persian]
-       Ĵadīd al-Eslām, Moḥammad ‘Alī; Faršād Abrīšamī (1386 Š.), Tabrīz-e Qadīm, Taṣvīrī az yek Qarn-e Pīš, Tabriz: ḵāna-ye Tārīḵ va Taṣvīr-e Ebrīšamī. [In Persian]
-       Ĵahāmbiglū, Rāmīn (1379 Š.), Īrān va Modernīta; Goftigūhāīī bā Pežūhišgarān-e Īrānī va ḵāriĵī dar Zamīna-ye Rūyārūīī-e Īrān bā Dastāvardhā-ye Ĵahān-e Modern, translated by Ḥosayn Sāmi‘ī. Tehran: Goftār. [In Persian]
-       Ĵavādī, Šafī’e (1350 Š.), Tabrīz va Pīrāmūn, Āẕarbāyĵān-e Šarqī, Tabriz: Bonyād-e Farhangī Reżā Šāh Pahlavi. [In Persian]
-       Ĵahāngīr Mīrzā (1327 Š.), Tārīk-e No (Šāmil-e Ḥavādiṯ-e Doara-ye Qāĵāriya az Sāl-e 1240 tā 1267 AH.), edited by ‘Abbās Eqbāl Āštīānī, Tehran: Kītābḵāna-ye ‘Alī Akbar Elmī va Šoakā. [In Persian]
-       Kasravī, Aḥmad (1353 Š.), Tārīk-e Hiĵdah Sāla-ye Āẕarbāyĵān, Vol. 1, Tehran: Nigāh.
-       Kasravī, Aḥmad (1395 Š.), Tārīk-e Mašrūṭa-e Īrān, Teharn: Aḵtar. [In Persian]
-       Kasravī, Aḥmad (1395 Š.), Zindagī va Zamāna-ye Aḥmad Kasravī (Zindagānī-e Man, Dah Sāl dar ‘Adlīya, Čirā az ‘Adlīya Bīrūn Āmadam?), edited by Moḥammad Amīnī, USA: Širkat-e Kitāb. [In Persian]
-       ḵāmačī, Bihrūz (1384 Š.), Maḥalāt va Mašāhīr-e Farhangī va Tārīḵī-e Manṭaqa-ye 8 Šahrdārī-e Tabrīz, Tabriz: Sotūdeh. [In Persian]
-       ḵāmačī, Bihrūz (1389 Š.), Šahr-e Man Tabrīz, Nidā-ye Šams. [In Persian]
-       Mahyār, Moḥammad; Šāmīl Fatḥallāhyif; FArhād Faḵārī Tihrānī; Bahrām Qadīrī (1378 Š.), Asnād-e Taṣvīrī Šahrhā-ye Īrānī-e Dawra-ye Qāĵār, Tehran: Dānīšgāh-e Šahīd Biḥištī va Sāzmān-e Mīrāṯ-e Farhangī-e Kišvar. [In Persian]
-       Mašḵūr, Moḥammad Ĵavād (1352 s.), Tārīke- Tabrīz tā Pāyān-e Qarn-e Nohom Hiĵrī, Tehran: Anĵoman-e Āṯār-e Millī. [In Persian]
-       Mīnovī, Moĵtabā (1369 Š.), Tārīḵ va Farhang, Vol. 3, Tehran: Ḵārazmī. [In Persian]
-       Moqtadir, Reżā (1372 Š.), “Dawrān-e Ṣad Sāla-ye Taĵadod dar Šahrsāzī va Mi’mārī-e Īrān”, Īrān Nāma, 11, No. 2, 259-270. [In Persian]
-       Nādir Mīrzā (1373 Š.), Tārīk va Ĵoḡrāfī-e Dār al-Salṭana Tabrīz, edited by Ḡolām Rezā Ṭabāṭabāīī Naĵd, Tehran: Sotūdeh. [In Persian]
-       Nāhīdī Āẕar, ‘Abd al-Ḥosayn (n. d.), Tārīḵča-ye Rūznāmahā-ye Tabrīz dar Ṣadr-e Mašrūtīyat bi Enżimām-e Maĵmū‘a-ye Rūznāma-ye Nāla-ye Millāt, Tabriz: Hādī. [In Persian]
-       Nižād Ebrāhīmī, Aḥad (1393 Š.), “Ḥiṣār-e Naĵafqolī ḵān va Šiklgīri va Taosa‘a-ye Tabrīz dar ‘Ahd-e Qāĵār”, Maĵala-ye Barrasīhā-ye Novīn-e Tārīḵī, 1, No. 1, 107-121. [In Persian]
-       Niẓām al-Salṭana Māfī (1386 Š.), ḵāṭīrāt va Asnād-e Ḥosayn Qolī ḵān Niẓām al-Salṭana Māfī, Vol. 2, Tehran: Našr-e Tārīke- Īrān. [In Persian]
-       Omīd, Ḥosayn (1332 Š.), Tārīk-e Farhang-e Āẕarbāyĵān, Vol. 1, Tabriz: Farhang.
-       ‘Omrānī, Bihrūz; Ḥosay Esmā‘īlī Sangarī (1385 Š.), Bāft-e Tārīḵ-e Šahr-e Tabrīz, Tehran: Samīrā. [In Persian]Qadīmī Qidārī, Abbās (1393 Š.), Tadāvom va Taḥavol-e Tārīḵnivīsī dar Īrān-e ‘Ahd-e Qājār, Tehran: Pežūhiškada-ye Tārīḵ-e Eslām. [In Persian]
-       Pūrḥosayn ḵūnīq, Ebrāhīm (1382 Š.), Tabrīz bi Rivāyat-e Taṣvīr, Tabriz: Dānīāl.
-       Raīs Nīā, Raḥīm (1376), “Madrasa-ye Moḥmmadīyya Tabrīz va Tadrīs-e Mašrūta”, Faṣlnāma-ye Farhangi va Eĵtimā’ī-e Gftigū, No. 18, 7-24. [In Persian]
-       Rūznāma-ye Eṭilā‘āt (1307.02.10), No. 478, 1. [In Persian]
-       Rūznāma-ye Eṭilā‘āt (1320.05.11), No. 4613, 2. [In Persian]
-       Torābī Ṭabāṭabāīī, Sayed Ĵamāl (1377.06.04, “Maḡāzihā-ye Maĵīd al-Dola yā Maĵīdīya”, Rūznama-ye Mahd-e Āzāādī, 48, No. 1604, 3. [In Persian]
-       Rūznāma-ye Anĵoman-e Tabrīz (1374 Š.), Vol. 1, Tehran: Kitābḵāna-e Millī-e Īrān va Ostāndārī-e Āẕarbāyĵān-e Šarqī, 1. [In Persian]Zargarīnžād, Ḡolām Ḥosayn (1386 Š.), “’Abbās Mirzā; Naḵostīn Mi‘mār binā-ye Niṭām-e Ĵadīd dar Īrān-e Ma‘āṣir”, Maĵala-ye Dāniškada-ye Adabīyat va ‘Olūm-e Ensānī Dānīšgā-ye Tihrān, 58, No. 4, 79-112. [In Persian]
-       Sardārī Nīā, Ṣamad (1379 Š.), Mašāhīr-e Aẕarbāyĵān, Vol. 1, Tabriz: Šoqī.
-       Ṣafāmaniš, Kāmrān; Yaqūb RAštčīān; Bihrūz Monādīzādaeh (1376 b Š.), “Sair-e Taḥavol-e Tārīḵ-e Bolūk-e Šahrī –Pāsāž dar Tabrīz”, Faṣlnāma-ye Farhangī va Eĵtimā ī-e Goftigū, No. 18, 73-86. [In Persian]
-       Ṣafāmaniš, Kāmrān; Yaqūb RAštčīān; Bihrūz Monādīzādaeh (1376 a Š.), “Sāḵtār-e Kālbadī-e Šahr-e Tabrīz va Taḥavilāt-e Ān dar do Sada-ye Aḵīr”, Faṣlnāma-ye Farhangī va Eĵtimā ī-e Goftigū, No. 18, 33-54. [In Persian]
-       Ṭabāṭabāīī, Sayyed Ĵavād (1385 š.), Maktab-e Tabrīz va Mabānī-e Taĵadod Ḵāhī; Ta’a molī darbāra-ye Īrān, Vol. 2, Sotudaeh. [In Persian]
-        Zībākalām, Ṣādiq (1379 Š.), “Ḥākimīyat-e Qājārhā, Amīr Kabīr va Eṣlāḥāt”, Faṣlnāma-ye Dānīškada-ye Ḥoqūq va ‘Olūm-e Sīāsī, No. 50, 201-224. [In Persian]
-       Ẕokā, Yaḥyā (1377 Š.), “Naḵostīn Mihmānḵāna va Restūrān va Qarā‘atḵāna bi sabk-e Ĵadīd dar Tabrīz va Moassia Ān”, Maĵala-ye Boḵārā, No, 1, 323-327. [In Persian]
-       Ẕokā, Yaḥyā (1376 Š.), Tārīḵ-e ‘Akāsī va ‘Akāsān-e Pīšgām dar Īrān, Tehran: ‘Elmī va Farhangī. [In Persian]
 
 
French and English Sources
-       Aubin, Eugene (1908), La Perse d’Aujord’hui: Iran, Mesopotamie, Paris: Librarie Armand Colin.
-       De Sercey, Comte; Emile Senart (1928), La Perse en 1938-1840, L’Artisan du Livre.
-       Ehlers, E.; W. Floor (1993), “Urban Change in Iran,1941-1920”, Iranian Studies, no.26, 3-4, 251-275.
-       Flandin, Eugéne Napoléon (2018), Vouage en Perse 1840-1841, Hard Press.
-       Jaubert, Pierre Amédée (1821), Voyage en Arménie et En Perse, Fait Dans Les Années 1805 et 1806, Paris: Pelicier.
-       Korf, Baron Fedor Feddorovich (1838), Vospominaniia o Persii 1834-1835, St. Petersburg: V Guttenbergovoi tipografii.
-       Wilber, Donald N. (1994), Persian Garden & Garden Pavilions, Tuttle Publishing.