نگاهی به منصب امیرنظام در دوره ی قاجار

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه تاریخ دانشگاه تبریز

2 فارغ التحصیل کارشناسی ارشد تاریخ ایران دانشگاه تبریز

10.22051/hii.2020.22665.1813

چکیده

القاب و عناوین یکی از مهم‌ترین شاخص‌های شناخت ساختار دیوانسالاری است. القاب و عناوین سیاسی، نظامی، اداری و مالی و درک و فهم آنها در تأثیرگذاری و تأثیرپذیری تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، جریانی دوسویه است که باید در بازکاوی تاریخ اجتماعی و اداری ایران به آن توجه داشت. دستگاه دیوانسالاری قاجار، یک دستگاه عریض و طویل بود که القاب و عناوین این دستگاه، وجه‌ تسمیه و کارکردهای ویژه‌ای داشتند. یکی از عناوین و القاب خاص عصر قاجار، منصب «امیرنظام» بود. این عنوان از عناوین نظامی جدید در ساختار ارتش تازه پاگرفتۀ صدر قاجار بود که با فراز و فرود و تغییراتی در عصر قاجار مواجه شد. ضرورت‌های خاص جامعۀ آن روز، به تغییر کارکرد امیرنظام از یک منصب نظامی به منصبی اداری منجر شد. تحولات دوره میانۀ قاجار نیز امیرنظام را از مقامی بلندپایه به یک لقب تشریفاتیِ صرف کاهش داد. در این مقاله به بررسی چرایی و ضرورت‌های ایجاد این منصب با نگاهی به شخصیت‌های دارندۀ این منصب، وظایف و کارکردهای آن پرداخته شده است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Look at the Office of the Amir Nizam in the Qajar Period

نویسندگان [English]

  • Abbas Ghadimi Gheidari 1
  • Mohaddeseh Hashemilar 2
1 Associate professor, Department of History, Tabriz University
2 MA in History of Iran, Tabriz University
چکیده [English]

Titles are one of the most important indicators of recognizing bureaucratic structure. The titles of political, military, administrative, and financial issues and their understanding of the impact of political, social, and economic developments are a double-sided process that should be taken into account in re-examining Iran's social and administrative history. The Qajar bureaucracy was a wide range system, and the titles in this office had special appellation and functions. One of the special titles of the Qajar era was the office of "Amir Nizam”. This title was one of the new military titles in the structure of the newly emerged Qajar Army that faced ups and downs and changes in the Qajar era. The specific needs of the society of that time led to the change of function of the Amir Nizam from military to administrative. The developments of the Mid-Qajar era also reduced the Amir Nizam from a high official to a mere ceremonial nickname. This article examines the reasons and the necessities of this office, looking at the personalities of the holders, duties, and functions of this office.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Amir Nizam
  • titles
  • Qajar
  • Army
  • Administrative structure
منابع و مآخذ

- آدمیت، فریدون (1378)، امیرکبیر و ایران، تهران: خوارزمی.

- آل داود، علی (1390)، اسناد و نامه‌های امیرکبیر، تهران: سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران.

- احتشام‌السلطنه (1377) خاطرات احتشام السلطنه، به کوشش سید مهدی موسوی، تهران: زوار.

- اذکائی، پرویز (آذر و اسفند 1367)، «قراگوزلوهای همدان»، مجله آینده، سال چهاردهم، شماره 9- 12، صص600-617.

- اشرف، احمد (1368)، «لقب و عنوان»، در زمینۀ ایران‌شناسی، به کوشش چنگیز پهلوان، تهران: انتشارات میهن.

- افشار، ایرج (فروردین و تیر 1389)، «شش مشیرالدوله»، مجلۀ بخارا، سال دوازدهم، شماره دوازدهم (پی‌درپی 75)، صص451- 554.

- افضل الملک، غلامحسین (1361)، افضل التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.

- امانت، عباس (1393)، قبلۀ عالم: ناصرالدین‌شاه قاجار و پادشاهی ایران (1247-1313)، ترجمۀ حسن کامشاد، تهران: کارنامه.

- پولاک، یاکوب ادوارد (1368)، سفرنامۀ پولاک: ایران و ایرانیان، ترجمۀ کیکاووس جهانداری، تهران: خوارزمی.

- اعتضادالسلطنه، علیقلی‌میرزا (1370)، اکسیر التواریخ: تاریخ قاجار از آغاز تا 1259ق، به اهتمام جمشید کیان­فر، تهران: ویسمن.

- اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌خان (1357)، صدرالتواریخ یا تاریخ صدور: شرح حال یازده نفر از صدراعظم­های پادشاهان قاجار، تصحیح، تحشیه، توضیح و فهرست­ها: محمد مشیری، تهران: روزبهان.

- ................................................. (1363)، تاریخ منتظم ناصری، تصحیح محمداسماعیل رضوانی، ج3، تهران: دنیای کتاب.

- .................................................. (1367)، مرآة البلدان، به کوشش عبدالحسین نوائی و میرهاشم محدث، ج2، تهران: دانشگاه تهران.

- ................................................... (1389)، روزنامۀ خاطرات اعتمادالسلطنه، مقدمه و فهارس از ایرج افشار، تهران: امیرکبیر.

- اقبال آشتیانی، عباس (1392)، میرزا تقی‌خان امیرکبیر، به کوشش ایرج افشار، تهران: دانشگاه تهران.

- بامداد، مهدی (1371)، شرح حال رجال ایران در قرن 12 و 13 و 14 هجری، ج1-3، تهران: زوار.

- براون، ادوارد (1376)، انقلاب مشروطیت ایران، ترجمۀ مهری قزوینی، تهران: کویر.

- تیموری، ابراهیم (1361)، تحریم تنباکو: اولین مقاومت منفی در ایران، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.

- جهانگیرمیرزا (1327)، تاریخ نو: شامل حوادث دوره قاجاریه از سال 1267 تا 1240 قمری، به سعی و اهتمام عباس اقبال، تهران: کتابخانه علی‌اکبر علمی و شرکا.

- خان‌ملک ساسانی، احمد [بی‌تا]، سیاستگران دوره قاجار، ج1، تهران: هدایت و بابک.

- خاوری شیرازی، میرزا فضل‌الله (1380)، تاریخ ذوالقرنین، تصحیح ناصر افشارفر، ج2، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.

- خورموجی، محمدجعفر (1363)، حقایق الاخبار ناصری، به کوشش حسین خدیوجم، تهران: نی.

- دنسترویل، لایونل چارلز [بی‌تا]، خاطرات ژنرال دنسترویل: سرکوبگر جنگل، ترجمۀ حسین انصاری، با مقدمۀ تحلیلی و فهارس علی دهباشی، تهران: کتاب فرزان.

- ریاحی، محمدامین (1372)، تاریخ خوی، تهران: توس.

- سپهر، عبدالحسین‌خان (1368)، یاداشت‌های ملک المورخین و مرآت الوقایع مظفری، با تصحیحات و توضیحات و مقدمه عبدالحسین نوائی، تهران: زرین.

- سپهر، محمدتقی‌خان (1377)، ناسخ ­التواریخ: تاریخ قاجاریه، به اهتمام جمشید کیانفر، ج1 و 2، تهران: اساطیر.

- سرنا، کارلا (1363)، مردم و دیدنی‌های ایران: سفرنامه کارلا سرنا، ترجمۀ غلامرضا سمیعی، تهران: نشر نو.

- سلیمانی، کریم (1379)، القاب رجال دوره قاجاریه، تهران: نشر نی.

- سنندجی، میرزا شکرالله (1375)، تحفه ناصری: در تاریخ و جغرافیای کردستان، مقابله، تصحیح، حواشی و تعلیقات حشمت‌الله طبیبی، تهران: امیرکبیر.

- غفاری، محمدعلی (1361)، خاطرات و اسناد محمدعلی غفاری: نائب اول پیشخدمت باشی (تاریخ غفاری)، به کوشش منصوره اتحادیه (نظام مافی) و سیروس سعدوندیان، تهران: نشر تاریخ ایران.

- فلاندن، اوژن (1324)، سفرنامۀ اوژن فلاندن به ایران در سال‌های 18401841، ترجمۀ حسین نورصادقی، [بی‌جا]: [بی‌نا].

- کدی، نیکی (1358)، تحریم تنباکو در ایران، ترجمۀ شاهرخ قائم‌مقامی، تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی.

- کسروی، احمد (1385)، تاریخ مشروطه ایران، تبریز: اختر.

- کنت دوسرسی (1362)، ایران در 1839-1840، ترجمۀ احسان اشراقی، تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

- مجدالاسلام کرمانی، احمد (اسفند 1328)، «مناصب و القاب»، یغما، سال دوم، شماره 12، صص574-579.

- مستوفی، عبدالله (1377)، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دوره قاجاریه، ج1، تهران: زوار.

- مکی، حسین (1366)، زندگانی میرزا تقی‌خان امیرکبیر، تهران: علمی.

- نادرمیرزا (1373)، تاریخ و جغرافی دارالسلطنه تبریز، مقدمه، تصحیح و تحشیۀ غلامرضا طباطبایی مجد، تبریز: ستوده.

- نامه­های امیرکبیر به انضمام نوادر الامیر (1384)، تصحیح و تدوین سید علی آل‌داود، تهران: نشر تاریخ ایران.

- نظام‌السلطنه مافی، حسینقلی‌خان (1362)، خاطرات و اسناد حسینقلی‌خان نظام‌السلطنه مافی، به کوشش معصومه مافی و دیگران، باب اول، تهران: نشر تاریخ ایران.

- هدایت، رضاقلی‌خان (1380)، تاریخ روضۀ الصفای ناصری، به تصحیح و تحشیه جمشید کیان‌فر، ج 9، بخش دوم (14)، تهران: اساطیر.

- ....................................... (1385)، تاریخ روضۀ الصفای ناصری، ج 10 (15)، تصحیح و تحشیه جمشید کیان‌فر، تهران: اساطیر.

- هدایت، مهدیقلی (1344)، خاطرات و خطرات: توشه‌ای از تاریخ شش پادشاه و گوشه‌ای از دورۀ زندگی من، تهران: کتابفروشی زوار.

- ................................. (1363)، گزارش ایران: قاجاریه و مشروطیت، به اهتمام محمدعلی صوتی، تهران: نقره.

روزنامه‌ها

- شرف، نمره 43، رمضان المبارک 1303.

- وقایع اتفاقیه، نمره 42، بیست و ششم محرم الحرام 1268.

- وقایع اتفاقیه، نمره 44، دهم صفر المظفر1268.