کارکرد سیاسی و مذهبی شعر در دوره فاطمیان مصر (358- 567 ه‌ق) در برخورد با مخالفان خارجی

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری تاریخ اسلام دانشگاه اصفهان

2 استاد گروه تاریخ دانشگاه اصفهان

چکیده

«شعر» هنر تأثیرگذار و رسانه ­ای قوی در جوامع انسانی بوده است. از این رو، همواره به عنوان وسیله‌‌ای تبلیغاتی برای حکومت‌ها، فرقه‌ها، احزاب، قبایل و حتی افراد مختلف ایفای نقش کرده است. خلافت فاطمی (297-567­ق) در تقابل قدرت خود با مخالفانش به‌ویژه خلافت عباسی، از راهکارهای مختلفی بهره می­برد؛ از جمله آنکه با حمایت از شعر و شاعری به پیشبرد اهداف خود می‌پرداخت. در این پژوهش کوشش شده است تا با رویکرد توصیفی-تحلیلی به بررسی کارکردهای سروده ­های شاعران دربار فاطمی مصر (358-567ق) به منظور تقویت جبهۀ خلافت فاطمی و تضعیف رقیبان آنان پرداخته شود. نتایج این بررسی نشان می‌دهد که در خلافت فاطمی علاوه بر رویکرد زیباشناختی و هنری شعر، از آن همچون وسیله­ای برای پیاده‌سازی باورها و نشر عقایدی چون اثبات امامت و وصایت علی(ع) و فرزندان او و به تبع آن حقانیت خلفای فاطمی، تأکید بر صحت نسب فاطمیان، تشویق و ترغیب نسبت به خلافت فاطمی و تحریک و تحریض بر ضد دشمنان، هجو مخالفان و سست کردن پایه ­های مشروعیت و مقبولیت آنان، بهره­برداری می‌شد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

The Political and Religious Function of Poetry in the Era of the Egyptian Fatimids (358-567 AH) in dealing with Their Foreign Opponents

نویسندگان [English]

  • Raziyeh Ansari 1
  • Mohammad Ali Chelongar 2
  • Fereydoon Allahyari 2
1 PhD Candidate in History of Islam, University of Isfahan
2 Professor, Department of History, University of Isfahan
چکیده [English]

Poetry has always been an influential art and powerful medium in human societies. Hence, it has always played a significant role as an advertising tool for governments, sects, parties, tribes and even individuals. The Fatimid caliphate (358-567 AH) was using various strategies to advance their goals in opposition to his opponents, especially the Abbasid caliphate, by supporting poetry and poet.
This research has a descriptive approach concentrated on analyzing and evaluating the functions of the poetries of the Egyptian Fatimid poets (358-567 AH) in order to strengthen the Fatimid caliphates in opposition to their opponents. The results of this study reveals that in the Fatimid caliphate, in addition to the aesthetic and artistic approach of poetry, the poem is used as a means of the implementing of beliefs and the publishing the ideas, including: proof of the Imamate and the succession of Ali (AS) and their sons, and consequently, the legitimacy of Fatimid caliphs, emphasizing on the Fatimid parentage verity; encouragement and persuasion towards the Fatimid caliphate, provocation, and discipline against the enemies; libeling of the opponents, weakening of their legitimacy foundations.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Ismaili
  • poetry
  • Abbasids
  • Fatimids
منابع و مآخذ
- ابن‌اثیر، علی‌بن محمد (1385ق/1965م)، الکامل فی التاریخ، ج9 و 10، بیروت: دار صادر- دار بیروت.
- ابن‌تغری‌بردی، یوسف (1413ق/1992م)، النجوم الزاهره فی ملوک مصر و القاهره، به اهتمام و تعلیق محمدحسین شمس‌الدین، ج4، بیروت: دار الکتب العلمیه.
- ابن‌جوزی، عبدالرحمن‌بن علی (1412ق/1992م)، المنتظم فی التاریخ الامم و الملوک، تحقیق محمد عبدالقادر و عطا عبدالقادر، ج15، بیروت: دار الکتب العلمیه.
-ابن‌خلکان، احمدبن محمد [بی­تا]، وفیات الاعیان و انباء ابناء الزمان، تحقیق احسان عباس، ج4 و 5، بیروت: دارالثقافیه.
- ابن‌رزیک، طلائع (1383ق/1964م). دیوان، تحقیق محمد هادی الامینی، نجف اشرف: المکتبۀ الأهلیه.
- ابن‌معتز، عبدالله [بی­تا]، دیوان ابن‌المعتز، بیروت: دار بیروت للطباعۀ و النشر.
- ابن‌منقذ، اسامۀ (1953)، دیواناسامۀ‌بن منقذ، به اهتمام أحمد أحمد بدوی و حامد عبدالمجید، مصر: المطبعۀ الامیریه بالقاهره.
- ابن‌هشام، عبدالملک [بی­تا]، السیرۀ النبویه، تحقیق مصطفی السقا، ابراهیم الأبیاری و عبدالحفیظ شلبی، ج2، بیروت: دارالمعرفه.
- أبوحلتم، نبیل خلیل (1410ق/1990م)، الفرق الاسلامیه فکراً و شعراً، بیروت: دار الثقافه.
- امینی، عبدالحسین (1422ق/2002م)، الغدیر فی الکتاب و السنۀ و الادب، ج4، قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیه.
- باقر الحسینی، جعفر (1416)، تاریخ الادب العربی، ادب صدر الاسلام، [بی‌جا]: للطباعة و النشر، انتشارات دار الاعتصام.
- بدره­ای، فریدون (خرداد و تیر 1383)، «ادبیات اسماعیلی»، کتاب ماه ادبیات و فلسفه، شماره 80-81، صص36- 47.
- بوث، باربارا و میشل بلر (1382)، اصطلاحنامه جامعه‌شناسی، ترجمه و تدوین مهوش معترف، تهران: مرکز اطلاعات و مدارک علمی ایران.
- پاشا، عمر موسی (1409ق/1989م)، الادب فی بلاد الشام: عصور الزنکیین و الایوبیین و الممالیک، بیروت: دار الفکر بدمشق.
- تمیم‌بن معز فاطمی (1970)، دیوان، به اهتمام محمد حسن الأعظیمی، بیروت: دار الثقافیه.
- ثعالبی، عبدالملک (1403ق/ 1983ق)، یتیمة الدهر فی محاسن أهل العصر، شرح و تحقیق مفید محمد قمیمه، ج1، بیروت: دار الکتب العلمیه.
- جوینی، عطاملک‌بن محمد (1385)، تاریخجهانگشای، تصحیح محمد قزوینی، ج3، تهران: دنیای کتاب.
- حاکم نیشابوری، محمدبن عبدالله (1420ق/2000م)، المستدرک علی الصحیحین، تحقیق حمدی الدمرداش محمد، ج5، بیروت: المکتبة العصریه.
- ابن‌عماد حنبلی، شهاب‌الدین عبدالحی (1406ق/1986م)، شذرات الذهب، تحقیق الأرناؤوط، ج5 و 6، دمشق: دار ابن‌کثیر.
- دهخدا، علی‌اکبر (1373)، لغتنامه، ج11، تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
- ذهبی، محمدبن احمد (1413ق/1993م)، تاریخ الاسلام و وفیات المشاهیر و الأعلام، تحقیق عمر عبدالسلام تدمری، ج27، بیروت: دار الکتاب العربی.
- زغلول سلام، محمد [بی­تا]، الادب فی العصر الفاطمی: الکِتابة و الکُتاب، مصر/ اسکندریه: منشأة المعارف.
- زکار، سهیل (1410ق/1989م)، اخبار القرامطه فی الأحساء، الشام، العراق، الیمن، الریاض: دار الکوثر.
- شریف‌زاده یزدی، فاطمه (1434ق/1392ش)، ادب التشیع حتی نهایة عصر الانحطاط، قم: منشورات آل علی(ع).
- صفا، ذبیح‌الله (1369)، تاریخ ادبیات در ایران، تهران: انتشارات فردوس.
- طبرسی، احمدبن­ علی (1413)، الاحتجاج علی أهل اللجاج، تحقیق ابراهیم بهادری و محمد هادی، ج2، قم: دار الاسوه.
- طه حمید، عبدالحسیب (1388­ق/1968م)، ادب الشیعه إلی نهایة القرن الثانی الهجری، مصر: مطبعة السعادة.
- عبدالجلیل، جان محمد (1373)، تاریخ ادبیات عرب، ترجمه از فرانسه توسط دکتر آذرتاش آذرنوش، تهران: امیرکبیر.
- عمارۀ الیمنی، نجم‌الدین (1897)، النکت العصریه فی أخبار الوزراء المصریه، تصحیح هرتونغ درنبرغ، پاریس: مطبعة مَرْسَوْ بمدینة شالَوْن.
- عمران، محمود سعید (1999)، تاریخ الحروب الصلیبیه، بیروت: دار النهضۀ العربیه.
- فاخوری، حنا (1374)، تاریخ ادبیات زبان عربی(از عصر جاهلی تا قرن معاصر)، ترجمۀ عبدالمحمد آیتی، تهران: توس.
- قاضی ‌نعمان، ابوحنیفه محمد (1996)، المجالس و المسایرات، تحقیق الحبیب الفقی، ابراهیم شبوح و محمد الیعلاوی، بیروت: دار المنتظر.
- ............................................. [بی­تا]، کتاب الهمه فی آداب اتباع الأئمه، نشر و تحقیق محمد کامل حسین، دار الفکر العربی.
- قاضی، نعمان ­عبدالمتعال (1119م)، الفرق الاسلامیه فی الشعر الاموی، قاهره: دارالمعارف مکتبة الدراسات الادبیة.
- کامل حسین، محمد (2014)، فی أدب مصر الفاطمیة، قاهره: جمهوریة المصر العربیه.
- کرمانی، حمیدالدین (1429)، المصابیح فی اثبات الامامه، بیروت: مؤسسۀ النور للمطبوعات.
- ماجد، عبدالمنعم (1417)، تاریخ الحضارۀ الاسلامیه فی العصور الوسطی، قاهره: مکتبة الانجلو المصریه.
- محمود العقاد، عباس (2012)،  فاطمۀ الزهراء و الفاطمیون، القاهره، مؤسسة هنداوی للتعلیم و الثقافة.
- معروف، نایف (1418ق/1998م)، الادب الاسلامی فی عهد النبوۀ و خلافۀ الراشدین، بیروت: دار النفائس.
- مغنیه، محمدجواد (1343)، شیعه و زمامداران خودسر، ترجمۀ مصطفی زمانی، اصلاحات نعمت‌الله صالحی، [بی‌جا]:  [بی‌نا]، چ2.
- مقریزی، احمدبن علی (1416ق/1996م)، اتعاظ الحنفا بأخبار الائمة الفاطمیین الخلفا، تحقیق محمد حلمی محمد احمد، ج2، قاهره: لجنۀ احیاء التراث العربی.
- ................................... (1418­ق/1998م)، المواعظ و الاعتبار بذکر الخطط و الآثار، تحشیۀ خلیل المنصور، ج2، بیروت: دار الکتب العلمیه.
- مؤید ­فی ­الدین، هبة‌الله‌بن موسی (1949)، دیوان المؤید الدین داعی الدعاة، تحقیق محمد کامل حسین، قاهره: دار الکاتب المصری.
- .................................................. (1949)، سیرۀ المؤید الدین داعی الدعاة، تحقیق محمد کامل حسین، قاهره: دار الکاتب المصری.
- .................................................. (1974)، المجالس المؤیدیه، تحقیق مصطفی غالب، ج1، بیروت: دار الاندلس.
- ناصرخسرو قبادیانی (1357)، دیوان اشعار، به اهتمام مجتبی مینوی و مهدی محقق، ج1، تهران: مؤسسۀ مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل.
- ناصری طاهری، عبدالله (1373)، علل و آثار جنگ‌های صلیبی، به ضمیمه ترجمه اعلام التبیین فی خروج الفرنج الملاعین علی دیار المسلمین، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
- نیکوبخت، ناصر (1380)، هجو در شعر فارسی: نقد و بررسی شعر هجوی از آغاز تا عصر عبید، تهران: دانشگاه تهران.
- واکر، پل ارنست (1383)، پژوهشی در یک امپراتوری اسلامی، تاریخ فاطمیان و منابع آن، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
- هانسبرگر، آلیس (1380)، ناصرخسرو، لعل بدخشان: تصویری از شاعر، جهانگرد، و فیلسوف ایرانی، ترجمه فریدون بدره­ای، تهران: نشر و پژوهش فرزان روز.
- همدانی، رشیدالدین فضل‌الله (1387)، جامع التواریخ (تاریخ اسماعیلیان)، تصحیح محمد روشن، تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
- الیعلاوی، محمد (1405ق/1985م)، ابن‌هانی المغربی الاندلسی: شاعر الدولة الفاطمیة، بیروت: دار الغرب السلامی.
 
List of sources with English handwriting
Abū Ḥaltam, Nabīl ḵalīl (1410/1990), al-Feraq al-Eslāmīa Fekran va Šeʻran, Beirut: Dār al-Ṯaqāfa.
Al-Yaʻalāwī, Moḥammad (1405/1985), Ibn Hānī al-Maḡribī al-Andolosī: Šāir al-Dolata al-Fāṯimīa, Beirut: Dār al-Ḡarb al-Eslāmī.
Amīnī, ʻAbd al-Hosien (1422/2002), al-Ḡadīr fi al-Ketāb va al-Sana va al-Adab, Qūm: Markaz al-Ḡadīr l-Derāsāt al-Eslāmīa.
Bāqer al-Hoseinī, Jafar (1416), Tārīḵ al-Adab al-ʻArabī, Adab Ṣadr al-Eslām, Dār al-ʻAtiṣām.
Badraī, Fereydūn (1383 Š.), “Adabīyāt-e Esmāīlī,” Ketāb-e Māh-e Adabīyāt va Falsafa, Ḵordād va Tīr, No. 80-81. [In Persian]
Dehḵodā, ʻAlī Akbar (1373 Š.), Loḡatnama Dehḵodā, Tehran: Entešārāt va Čāp-e Dānešgāh-e Tehrān. [In Persian]
Fāḵūrī, Ḥanā (1374), Tārīḵ-e Adabīyyāt-e Zabān-e Arabī (az ʻAṣr-e Jāhelī tā Qarn-e Moʻāṣer, Translated by ʻAbd-el-Ḥamīd Āyatī, Tehran: Tūs.
Ḥākim Neyšābūrī, Moḥammad b. ʻAbd allāh (1420/2000), al-Mostadrak ʻAlā al-Ṣaḥīḥīn, ed. by Ḥamdī al-Damardāš Moḥammad, Vol. 5, Beirut: al-Maktafa al-ʻaṣrīya.
Ḥanbalī, Ibn ʻīmād (1406/1986), Šaẕarāt al-Ẕahab, ed. by al-Arnāʻūṭ, Damsacus: Dār Ībn Kaṯīr.
Ibn al-Atir (1385/1965), al-Kāmel fi’l-taʾriḵ, Beirut: Dār Ṣādir-Dār Beirut. 
Ibn Hishām, ʻAbd al-Malik, Sīrat al-Nabawīya, ed. by Moṣṭafa al-Saqqā va Ībrahīm al-Abyārī va ʻabd al-Ḥafīẓ Šalbī, Beirut: Dār al-Marefa.
Ibn al-Moʻtaz, Abd allāh, Dīvān-e Ibn al-Moʻtaz, Beirut: Dār Beyrut l-lṭabāʻa va l-lnašr.
Ibn Jozī, ʻAbd al-Rahmān b. ʻAlī (1412/1992), al-Montaẓam fi al-Tārīḵ al-Omam va al-Molūk, ed. by Moḥammad ʻAbd al-Qādir va ʻAtā ʻAbd al-Qādir , Beirut: Dār al-Kotob al-ʻIlmīa.
Ibn Ḵallikān, Aḥmad b. Moḥammad, Wafayāt al-aʻyān va-abnā’ al-Zamām, ed. by Ehsān ʻAbbas, Beirut: Dār al-Ṯadqāfa.
Ibn Munqiẕ Usāmah (1953), Diwān Usāmah Ibn Munqiẕ, ed. by Aḥmad Aḥamad Badvī, Ḥamid ʻAbd al-Majīd, Mṣr: al-Maṭbaʻa al-Amīrīya blqāhara. 
Ibn Ruzzīk, Ṭalāʼiʻ (1383/1964), Diwān, ed. by Moḥammad Hādī al-Amīnī, Najaf al-Ašraf: al-Maktaba al-Ahlīya.
Ibn Taḡrī Bardī, Yūsef (1413/1992), Al-Nojūm al-Zāhara fi Molūk Mṣr va al-Qāhera, ed. by Moḥammad Hosein Šams al-Dīn, Beirut: Dār al-Kotob al-ʻIlmīa.
Jovainī, ʻAṭā Malek b. Moḥammad (1385 Š.), Tārīḵ-e Jahāngošāi, ed. by Moḥammad Qazvīnī, Vol. 3, Tehran: Donyāye Ketāb. [In Persian]
Kāmil Hosein, Moḥammaad (2014), Fi Adab Miṣr al-Faṭimīyya, Cairo.
Kermanī, Ḥamīd al-Dīn (1429), Al-Maṣābīḥ fi Eṯbāt al-Aemma, Beirut: Moasesa al-Nūr l-Maṭbūʻāt.
Pāšā ʻOmar Mūsā (1409/1989), al-Adab fi Bilād al-Šām: ʻOṣūr al-Zankīeen va al-Ayūbīeen va al-Mamālīk, Beirut: Dar al-Fikr.
Rašīd al-Dīn Fażl allāh (1378 Š.), Jāmiʻ al-Tāvārīḵ (Tārīḵ-e Esmāīlīān), ed. by Moḥammad Rošan, Tehran: Markaz-e Pejūhešī-e Mīrāṯ-e Maktūb. [In Persian]
Šarīfzada al-Yazīdī, Faṭama (1434/1392), Adab al-Tašayoʻḥatā Nahāya Aṣr al-Enḥetāt, Qūm: Manšūrāt Āl ʻAlī.
Šams al-Dīn, Moḥammad Mahī (1426/2005), Vaqiʻa Karbalā fi Vojdān al-Šaʻbī, Qūm: Dār al-Kotob Al-Eslāmī.
Ṣafā, Ẕabīḥ allāh (1369 Š.) Tārīḵ-e Adabīyyāt dar Īrān, Tehran: Ferdos.
Ṭabarsī, Aḥmad b. ʻAlī (1413), Al-Eḥtejāj Alā Ahl al-Lijāj, ed. by Ebrāhīm Bahādorī va Moḥammad Hādī, Qūm: Dār al-Osva.
Ṭāhā, Ḥamīd, ʻAbd al-Ḥasīb (1388/1968), Adab al-Šīʻa elā Nahāyat al-Qarn al-ṯānī al-Hijrī, Miṣr: Maṭbaʻa al-Saʻāda.
ʻAbd el-Jalīl, Jān Moḥammad (1373 Š.), Tārīḵ-e Adabīyyāt-e Arab, translated by Āzartāš Āzarnūš, Tehran: Amīr Kabīr.
ʻAmara al-Yamīnī, Najm al-Dīn (1897), Al-Nekata al-ʻAṣrīya fi Aḵbār al-Wozarā al-Miṣrīa, Paris: Maṯbaʻat Marsao.
ʻOmrān Maḥmmūd Saīd (1999), Tārīḵ al-Ḥorūb al-Ṣalībīya. Beirut: Dār al-Nehżat al-ʻArabīa.
Maḥmūd al-ʻAqād, ʻAbbas (2012), Fāṭima al-Zairā va al-Fātimīyyūn, Cairo: Moasesa Hendāwī l-Taʻlīm va al-ṯiqāfa.
Mājid, ʻAbd al-Monʻim (1417), Tārīḵ al-Ḥiżara al-Eslāmīyya fi al-ʻoṣūr al-Wosṭā, Cairo: Maktaba al-Anjlo al-Miṣrīyya.
Maʻrūf, Nayif (1418/1998), Al-Adab al-Eslāmī fi ʻAhda al-Nobowa va ḵlāfata al-Rāšidīn, Beirut: Dār al-Nafāes.
Maqrīzī, Aḥmad b. ʻAlī (1416/1996), Etʻāẕ al-ḵolafā b-aḵbār al-Aema al-Fāṯimiyyin al-ḵolafā, ed. by Moḥammad Ḥilmī Moḥammad Aḥmad, Cairo.
Maqrīzī, Aḥmad b. ʻAlī (1418/1998), Al-Mawāiz wa al-'i'tibar bi ẕikr al-ḵiṭaṭ wa al-'aṯār, ed. by ḵalīl al-Manṣūr, Beirut: Dār al-Kotob al-Īlmīa.
Moʻayid fi al-Dīn, Hiba allāh b. Mūsa (1949), Dīwān al-Moayid al-Dīn Dāie al-Doā, ed. by Moḥammad Kāmil Hosein, Cairo: Dār al-Kotāb al-Miṣrīya.
Moʻayid fi al-Dīn, Hiba allāh b. Mūsa (1974), Al-Majālis al-Moayidīya, ed by. Moṣṭafa Ḡālib, Beirut: Dār al-Andolos.
Moʻayid fi al-Dīn, Hiba allāh b. Mūsa (1949), Sīra al-Moayid al-Dīn Dāie al-Doā, ed. by Moḥammad Kāmil hosein, Cairo: Dār al-Kotāb al-Miṣrīya.
Moḡnīya, Moḥammad Javād (1343 Š.), Šīʻa va Zimāmdārān-e ḵodsar, translated by Moṣṯafā Zmānī, ed. by Nimat allāh Ṣāleḥī.
Nasir ḵosrow (1357), Diwān-e Ašʻār, ed. by Mojṭabā Mīnovī va Mahdī Moḥaqiq, Tehran: Mosesa-ye Moṭāleʻāt-e Eslāmī. [In Persian]
Nāṣirī Ṯāhirī, ʻAbd allāh (1373 Š.), ʻElal va Āṯār-e Janrhā-ye Ṣalībī, ba Żamīma Tarjoma-ye Aʻalām al-Tabyyīn fi ḵorūj al-Faranj al-Malāʻīn Alā Diyār al-Moslemīn, Tehran: Daftar-e Našr-e Farhang-e Eslāmī. [In Persian]
Nīkoobaḵt, Nāsir (1380 Š.), Hajv dar Šeʻra Fārsī: Naqd va Barrasī-e Šeʻr-e Hajvī az Āḡāz tā ʻaṣr-e ʻObayd, Tehran: Dānešgāh-e Tehrān. [In Persian]
Qāżī Noʻmān, Abu Ḥanīfa Moḥammad (1996), Al-Majālis va al-Masāyerāt, ed. by al-Ḥabīb al-Faqī, Ebrāhīm Šbūḥ, Moḥammad al-Yaʻāvī, Beirut: Dār al-Montaẓir.
Qāżī Noʻmān, Abu Ḥanīfa Moḥammad, Ketāb al-Hemma fi Ādāb Atbāʻ al-Aemma, ed. by Moḥammad Kāmil Hosein, Dār al-Fikr al-ʻArabī.
Qāżī Noʻmān, ʻAbd al-Motaʻāl (1119), Al-Feraq al-Eslāmī fi al-Šeʻr al-Omavī, Miṣr: Dār al-Maʻārif Maktaba al-Dirāsāt al-Adabīyya.
Ṯaʻālabī, ʻabd al-Mālik (1403/1983), Yatīmata al-Dahr fii Maḥāsin Ahla al-ʻAṣr, ed. by Mofīd Moḥammad Qamīma, Beirut: Dār al-Kotob al-ʻIlmīa.
Tamīm b. Moʻez Fāṭemī (19700, Dīwān, ed. By Moḥammad Hasan al-Aʻaẓīmī, Beirut: Dār al-Ṯaqāfa.
Ẕahabī, Moḥammad b. Aḥmad (1413/1993), Tārīḵ al-Eslām va Vafīyāt al-Maššhīr va al-Aʻalām, ed. by Omar ʻAbd al-Salām Tadmorī, Beirut: Dār al-Ketāb al-ʻArabī.
Zakār, Soheil (1410/1989), Aḵbār al-Qarāmata fi al-ʻAṣr al-Aḥsā- al-Šām- al-ʻArāq – al-Yaman, Al-Rīāż: Dār al-Koṯar.
Zoḡlūl Sālām, Moḥammad, Al-Adab fi al-ʻAṣr al-Faṭimī: al-Ketāba va al-Kottāb, Menšā al-Maʻārif bl-Eskandarīa.
References in English
Booth, Barbara; Blair, Michael (1989), Thesaurus of Sociological Indexing Terms, San Diego.
Hunsburger, Alice (2003), Nasir Khusraw, the Ruby of Badakhshan: A Portrait of the Persian Poet, Traveller and Philosopher, New York, United Kingdom: Bloomsbury Publishing.
Jean Mohammed Abd-el-Jalil (1960), Histoire de la littérature arabe, Paris, G.P. Maisonneuve. 
Walker, Paul Ernest (2002), Exploring an Islamic Empire: Fatimid History and its Sources, I.B.Tauris.