انگیزه‌ها و اهداف تأسیس کنسولگری بریتانیا در مشهد در عصر قاجار

نوع مقاله : علمی- پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه جیرفت، کرمان، ایران

چکیده

انگلستان و روسیه در دوره قاجار، بر اساس امتیاز دولت کامله‌الوداد مبادرت به تأسیس کنسولگری در ایران نمودند. کنسولگری معمولا با اهداف بازرگانی ایجاد می‌شد اما گزارش‌ها و فعالیت چنین مؤسساتی بسیار فراتر از انگیزه‌ها و اهداف تجاری بود. پژوهش پیش رو قصد دارد به بحث درباره کنسولگری بریتانیا در مشهد بپردازد و به دنبال پاسخی برای این سوال است که: کنسولگری بریتانیا در مشهد بر اساس چه انگیزه‌ها و اهدافی تأسیس شد؟ با بررسی منابع این فرضیه مطرح شد که کنسولگری بریتانیا در مشهد بر اساس اهداف تجاری و سیاسی و در جهت پایش اقدامات روسیه در این منطقه ایجاد شد اما فراتر از آن دارای کارکردهای فراگیر اطلاعاتی، امنیتی و اجرایی در ایالت خراسان بود.
داده‌ها و روش؛ داده‌های پژوهش با ابزار کتابخانه‌ای، از منابع تاریخی و نیز دو دسته اسناد فارسی و انگلیسی، فراهم آمد و با روش تبیین علی، در چارچوب رقابت بریتانیا و روسیه، به بحث پرداخته شده است.
یافته‌ها؛ نتایج بحث حاکی از آن است که کارگزاران بریتانیا در رقابت با روسیه، مبادرت به ایجاد کنسولگری در مشهد نمودند. انگلیسی‌ها در پوشش کنسولگری در مشهد، اقدام به ایجاد یک شبکه اطلاعاتی نمودند که قصد آن پایش و رصد فعالیت‌های روسیه در آسیای میانه و مرزهای شمال‌شرقی ایران بود تا بتوانند اقدامات ضد انگلیسی روس‌ها را در این ناحیه خنثی نمایند. علاوه بر این، با ایجاد کنسولگری در مشهد، ضمن حمایت از اتباع بریتانیا، موانع تجاری سر راه بازرگانی ایران و انگلیس را در این ناحیه مرتفع نمودند.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Motives and goals of establishing British consulate in Mashhad during the Qajar period

نویسنده [English]

  • Reza Sehhat Manesh
Assistant Professor, Faculty Member, Department of History, University of Jiroft, Kerman, Iran
چکیده [English]

During the Qajar period, Britain and Russia established consulate in Iran based on the Kamel al-Wadad (most favored nations clause) concession. Consulates were usually set up for commercial purposes, but the reports and activities of such institutions went far beyond business motives and goals. The present study intends to discuss the British Consulate in Mashhad and seeks an answer to the question: What were the motives and goals of the British Consulate in Mashhad? Examining the sources, it was hypothesized that the British consulate in Mashhad was established for commercial and political purposes and to hinder Russian actions in the region, but beyond that it had comprehensive intelligence, security and executive functions in Khorasan province.
Data and methods; The research data were provided by library data, from historical sources as well as two categories of Persian and English documents, and have been discussed by the method of causal explanation, in the context of British-Russian competition.
Findings; The results of the discussion indicate that British agents, in competition with Russia, set up a consulate in Mashhad. Under the guise of a consulate in Mashhad, the British set up an intelligence network to monitor Russia's activities in Central Asia and Iran’s northeastern borders in order to thwart Russian anti-British actions in the area. In addition, by establishing a consulate in Mashhad, while supporting British citizens, they removed the barriers to trade between Iran and Britain in this area.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Britain
  • Qajar
  • ,Consulate
  • Trade