مقایسه آفرینش نخستین در باورهای ایران باستان و اندیشه‌های اسماعیلی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری دانشگاه ادیان و مذاهب

2 دانشیار، عضو سابق هیات علمی/ دانشگاه فردوسی مشهد

10.22051/hii.2020.27442.2075

چکیده

آفرینش انسان از منظر آموزه­ های زروانی به دو گونۀ آفرینش با­ واسطه و آفرینش بی­واسطه تعریف می­شود. این آموزه‌های اسطوره­ای شباهت‌هایی با آموزه ­های اسماعیلی دارد و با آن قابل مقایسه است. پیدایش اسطوره­ای اهورامزدا به دنبال شک و تردید زروانی و ویژگی­های وی، تا حدودی در ادبیات اسماعیلیان نخستین در قالب کونی و قدر و پس از آن در قالب عقل و نفس انعکاس ­یافته است. ویژگی دیگر، دستیاران خداوند در خلق و تدبیر جهان هستی است. می­توان گفت نقش و کارکردهای امشاسپندان در یاریگری آفرینندۀ هستی با آنچه که در ادبیات اسماعیلی با عنوان هفت کروبی و گاه حدود سته یاد می ­شود، قابل مقایسه است. مسئله‌ای که در این نوشتار دنبال می‌شود بررسی تأثیر باورهای ایرانی بر آموزه‌های کلامی اسماعیلیان به روش تاریخی- تطبیقی است. درواقع، هدف نوشتار پاسخگویی به این دو سؤال است که: وجوه تشابه بین اندیشه­ های ایرانی دربارۀ خلقت و تدبیر جهان و اعتقادات اسماعیلیان چیست؟ و چه عوامل و اسبابی زمینه ­ساز تأثیر باورهای ایرانی بر اعتقادات اسماعیلیان بوده است؟ بر همین اساس، در بخش نخست، زمینه­ها و بسترهای تأثیرپذیری آموزه‌های اسماعیلیه از ادیان ایرانی بررسی شده و در گام دوم نمود برخی تشابهات اعتقادی ادیان ایرانی و آموزه ­های شیعیان اسماعیلی گزارش شده است که می­تواند حاکی از احتمال تأثیرپذیری آموزه­ های اسماعیلی از باورهای ایران باستان باشد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

مقایسه آفرینش نخستین در باورهای ایران باستان و اندیشه‌های اسماعیلی

نویسندگان [English]

  • Abbas Masiha 1
  • Maryam Moezzi 2
1 PhD student at the University of Religions and Religions
2 Associate Professor, Former Faculty Member / Ferdowsi University of Mashhad
چکیده [English]

چکیده
آفرینش انسان از منظر آموزه‌های زروانی به دوگونۀ آفرینش با‌ واسطه و آفرینش بی‌واسطه تعریف می‌شود. این آموزه‌های اسطوره‌ای شباهتهایی با آموزه‌های اسماعیلی داشته و با آن قابل مقایسه است. پیدایش اسطوره‌ای اهورامزدا متعاقب شک و تردید زروانی و ویژگی‌های وی تا حدودی در ادبیات اسماعیلیان نخستین در قالب کونی و قدر و پس از آن در قالب عقل و نفس انعکاس ‌یافته است. ویژگی دیگر، دستیاران خداوند در خلق و تدبیر جهان هستی است. می‌توان گفت نقش و کارکردهای امشاسپندان در یاریگری آفرینندۀ هستی با آنچه که در ادبیات اسماعیلی تحت عنوان هفت کروبی و گاه حدود سته یاد می‌شود، قابل مقایسه است. مسأله‌ای که در این نوشتار دنبال می‌گردد بررسی تأثیر باورهای ایرانی بر آموزه‌های کلامی اسماعیلیان به روش تاریخی_تطبیقی است. در واقع هدف نوشتار پاسخگویی به دو سوال؛ وجوه تشابه بین اندیشه‌های ایرانی پیرامون خلقت و تدبیر جهان و اعتقادات اسماعیلیان چیست؟و چه عوامل و اسبابی زمینه‌ساز تأثیر باورهای ایرانی بر اعتقادات اسماعیلیان بوده است؟ لذا، در بخش نخست، زمینه‌ها و بسترهای تاثیرپذیری آموزه‌های اسماعیلیه از ادیان ایرانی بررسی گردیده و در گام دوم نمود پاره-ای از تشابهات اعتقادی ادیان ایرانی و آموزه‌های شیعیان اسماعیلی گزارش می‌گردد، که می‌تواند حاکی از احتمال تاثیرپذیری آموزه‌های اسماعیلی از باورهای ایران باستان، باشد.

کلیدواژه‌ها [English]

  • زروان
  • آموزه‌های اسماعیلی
  • آفرینش اسطوره‌ای
  • امشاسپندان
  • هفت کروبی