سیاست‌‌های نوگرایانه دولت پهلوی در ساختار شهری و تاثیر آن بر بافت تاریخی بین سالهای 1304 – 1340 شمسی (مطالعه موردی: بافت تاریخی شهر یزد)

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه جیرفت

چکیده

به چالش کشیده‌شدن چارچوب‌های قدرت سیاسیِ کهن در انقلاب مشروطه، منجر به تحولات عدیده در ساختارهای اجتماعی و اقتصادی ایران شد که بخشی از نوگرایی و نوزایی آن، تشکیلات شهری را نشانه رفت. این پژواکِ تجددگرایی، شهرسازی قدیم را نماد عقب‌ماندگی می‌دانست که در هماهنگی با بخش‌های دیگر جامعه، می‌بایست ظاهری نو به خود می‌گرفت. اندیشه‌های تجددگرایانه در دورة رضاشاه، سنت‌زدگی را ترویج، و جایگزینی انگاره‌ها و طرح‌های نوین شهرسازی را دنبال می‌کرد. وجود زیرساخت‌های مدیریت شهری همچون بلدیه‌ها برای اجرای چنین طرح‌هایی الزام‌آور بود. بنابراین با تشکیل بلدیة شهر یزد در سال 1310ش، طرح‌های نوسازیِ شهری، که نماد آن خیابان‌های صلیب شکل بود، در نقاط مختلف شهر یزد اعمال شد که نمونة آن ساخت دو خیابان پهلوی و شاه و گذر این خیابان‌ها درست از وسطِ بافتِ تاریخی بود. شتابزدگی در پیاده‌سازی طرح‌های شهرسازی بخش مهمی از آثار تاریخی را از میان برد، کالبد تاریخی را مورد اهانت قرار داد و باعث چیرگیِ عناصر جدید در برابر هویت اجتماعی شد. این تحقیق سعی کرده است اقدامات دولت پهلوی در توسعة فیزیکیِ بافت تاریخی شهر یزد را با استفاده از اسناد تاریخی در قالب نرم‌افزار جغرافیایی GIS مورد بررسی و تحلیل قرار دهد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Pahlavi's Modernist Policies in Urban Structure and Its Impact on Historical Urban Fabric (Case Study: Yazd City, 1310 - 1332 Ah)

نویسنده [English]

  • Mahdi Vazini Afzal
Assistant Professor, Department of History, University of Jiroft
چکیده [English]

The challenging framework of the old political power in the Constitutional Revolution led to many changes in the social and economic structures of Iran, which became part of urban renewal and renaissance. But due to political crises after the Constitutional Revolution and the outbreak of the World War I, practically new ideas in the physical change of cities were interrupted. With the reign of Reza Shah and the new order in which the Majles, the Army and the emerging bureaucracy formed its foundations, modernization was found in urban plans and designs. The ideas within the head followed the changing faces of the cities, whose type of structure was a symbol of backwardness and tradition, and which had to be quickly adapted to other parts of society, a new, and regular appearance. The existence of urban management infrastructure, such as Baladiah, was binding on such plans, so rules were quickly drafted to establish such institutions. The city of Yazd entered the changes relative to its population and history, although later than many other cities, but with the formation of Baladieh of Yazd in the year 1310, urban renewal projects, which symbolized cross-streets, were applied to various parts of that city, which an example was the construction of two main streets of Pahlavi and Shah and the passage of these streets right in the middle of the historical urban fabric.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Pahlavi
  • Street
  • Urban development
  • Yazd
  • Historical monuments
سازمان اسناد کتابخانه ملی ایران (ساکما)
- اعطای نشان درجه اول کشوری به کامران میرزا لزوم ساخت عمارت جدید، 1294هـ.ق، شماره سند 2726/295، برگ 1.
- اعلان بلدیه در مورد اراضی واقع در خیابان پهلوی، 1312ش، شناسنامه سند 5832/298/96، برگ1.
- اعلان بلدیه یزد در مورد سنگفرش جلوی مغازه‌ها، 1312ش، شناسنامه سند 5840/298/96، برگ1.
- انتخاب اعضای انجمن بلدی در حوزه یزد، شناسنامه سند 11656/293، 1314-1310، برگ 65ـ1.
- تصویب قانون مربوط به عوارض بلدیه، 1309ش، شناسنامه سند 6533/240، برگ 4.
- تعیین حدود اراضی در خیابان ثریا توسط شهرداری، شناسنامه سند 11316/293، 1336، برگ 6ـ1.
- رونوشت قانون بلدیه، 1312-1313 ش، شناسنامه سند 50907/240، برگ 20-1.
- ساخت خیابان شمالی جنوبی یزد و نامة محرمانه عدم‌استفاده از نام آریامهر برای نام‌گذاری تأسیسات و اماکن، شناسنامه سند 940/293/96، برگ 56-1.
- شکایت حسین بقال از شهرداری یزد، شناسنامه سند 11738/293، 1317، برگ 2-1.
- عدم رعایت بهداشت در شهر و حمام‌های یزد، شناسنامه سند 10830/293، 1311، برگ 10-1.
- قانون بلدی (به صورت جزوه) شامل: تعریف بلدیه، انتخاب وکلای بلدیه، تشکیل انجمن بلدیه؛ شناسنامه سند 27880/297، برگ 1.
- قانون مالیات بلدیه بر وسائل نقلیه در تهران، شناسنامه سند 13810/240، 1328قمری، برگ 1.
- قانون و نظامنامه بلدیه مورخ 30 اردیبهشت 1309 مجلس شورای ملی، 1309ش، 8475/290، برگ 28-1.
- کتابچه قانون بلدیه، شناسنامه سند 26804/240، 1325 قمری، برگ 2-1.
- مخالفت با طرح پیشنهادی مجلس در مورد قانون بلدیه، شناسنامه سند 45223/240، سال 1305 ش، برگ 8-4.
- مشخصات مغازه‌های خیابان پهلوی، شناسنامه سند 9/380/96، 1328، برگ 30-1.
- نامه‌ها و تلگراف‌ها به امین‌السلطان، آلبوم بیوتات، آلبوم شماره 625، برگ 83.

- کتاب‌ها:
- اداره کل مسکن و شهرسازی استان یزد (1395).
- بانک رهنی (1338). مختصری از تاریخچه خدمات بیست ساله بانک رهنی ایران. تهران: بانک رهنی.
- تکمیل همایون، ناصر (1378). تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران دارالخلافه ناصری. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
- جعفری، جعفر بن محمد (1338). تاریخ یزد. به کوشش ایرج افشار. تهران: شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
- حبیبی، سید محسن (1385). شرح جریان‌های فکری معماری و شهرسازی در ایران معاصر. تهران: دفتر پژوهش‌های فرهنگی.
- حبیبی، سید محسن (1375). تحول و گسترش تهران در زمان رضاشاه، مجموعه تهران پایتخت 200 ساله. تهران: سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران.
- حبیبی، سیدمحسن و زهرا اهری و رشید امامی (1389)، «از فروریختن باروها تا اندیشه شاهراه‌ها (پیشینه طرح‌های شهری و انگاره‌های شهر تهران از 1309 تا 1345)»، فصلنامه صفه. دوره 20. شماره 50. بهار و تابستان 1389. صص 85 ـ 102.
- حناچی، پیروز (1391). مرمت شهری در بافت‌های تاریخی ایران. تهران: انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
- دیولافوآ، مادام (1361). سفرنامه، ترجمه فره‌وشی، تهران: کتابفروشی خیام.
- سرایی، محمدحسین، (بهار 1386)، «الگوهای چندگانه توسعة فیزیکی شهر یزد». فصلنامه تحقیقات جغرافیایی. شماره 84. ص 95.
- ظهیرالدوله (1351). خاطرات و اسناد ظهیرالدوله. به کوشش ایرج افشار. تهران: کتاب‌های جیبی با همکاری فرانکلین.
- قاضی نسب، مهدی (1386). از بلدیه تا شهرداری یزد. یزد: آیینه.
- قلمسیاه، اکبر(1370). تاریخ سالشماری یزد. تهران. نشر گردآورند.
- کاتب، احمد بن حسین (1386). تاریخ جدید یزد، به کوشش ایرج افشار. تهران: انتشارات امیرکبیر.
- کمپل، اسکات؛ فاینشتاین، سوزان (1388). نظریة برنامه‌ریزی شهری. ترجمه عارف اقوامی‌مقدم. تهران: آذرخش.
- کیانی، مصطفی (1393). معماری دوره پهلوی اول (دگرگونی اندیشه‌ها، پیدایش و شکل‌گیری معماری دوره بیست ساله معاصر ایران 1299-1320). تهران: موسسه مطالعات تایخ معاصر ایران.
- گرکر، مک (1366). سفری به ایالت خراسان. ترجمه مجید مهدی‌زاده. مشهد: معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی.
- گلشن، جلال (1384). یزد دیروز (آداب، سنن و رخدادهای 1304 – 1385هـ.ش). تهران: صحیفه خرد.
- گیدیون، زیگفرید (1391). فضا، زمان و معماری (فرارویش سنتی نو در معماری). ترجمه محمدتقی فرامرزی. تهران: کاوش‌پرداز.
- لغوی، علی (1350). اینجا یزد. بی‌نا.
- مالکوم، ناپیر (1393). سفرنامه یزد (برداشت‌های ناپیر مالکوم سیاح انگلیسی از شهر یزد در اواخر دوره قاجاریه). ترجمه علی‌محمد طرفداری. یزد: مهر پادین.
- ملک‌زاده (1363). تاریخ انقلاب مشروطه ایران. تهران: انتشارات علمی.
- مهدلو، مینا (1391). معماری خشت و گل (ساختارپژوهی و آسیب‌شناسی معماری شهر یزد). تهران: برگا.
- مهندسین مشاور آرمانشهر (1386). طرح راهبردی بافت فرسوده یزد. دفتر دوم. مطالعات تاریخی. تهران: وزارت مسکن و شهرسازی. سازمان مسکن و شهرسازی استان یزد.