محقق سبزواری و رویکرد مرآتی و سلوکی وی در روضةالانوار عباسی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

استادیار گروه تاریخ دانشگاه سیدجمال‌الدین اسدآبادی

چکیده

با وجود آن‌که در منابع تاریخ‌نگاری دورة شاهعباس دوم صفوی، نظیر عباس‌نامه و قصصالخاقانی، از حاکم‌بودن شرایط مساعد و مناسب اجتماعی در نتیجة عدالت این پادشاه صفوی سخن بهمیان آمده است ولی بررسیاوضاع و شرایط اجتماعی این عصر، با بهر‌ه‌گیری از نظریة سوگیری بازماندگی،[1] نشان می‌دهد که تدابیر حکمروایی صورت‌گرفته از سوی پادشاه صفوی، به‌خصوص برنامة گستردة تبدیل ایالت‌های ممالک به خالصجات حکومتی، از جهت تأمین منافع عمومی و رفاه اجتماعی، موفقیتِ چندانی نداشته و به‌ویژه تودة مردم را در ایالت‌ها و ولایت‌های مختلف، که مشمول این تغییر و تحولات بودند، با آسیب‌های فراوان مواجه نموده است. درحقیقت، برهم‌خوردن ساختار اقتصادی واجتماعی ممالک، که زمینة ناملایمات و ناهنجاری‌هایی را برای مردم ایران فراهم آورد، سبب گردید تا نخبگان و اندیشمندان این دوره، با هدف حل و فصل معضلات به‌وجودآمده، با تألیف آثاری به ارائه راهکارهایی اقدام نمایند. از آن میان، روضةالانوار عباسی، نوشته محقق سبزواری در قالب اندرزنامه و حکمت عملی، سرآمد این آثار بوده و مؤلف با آرزوی تحقق یک حکومت آرمانی تلاش نموده است تا پادشاه صفوی را انذار دهد و شاه با رجوع به این کتاب، رفتارهای خود را در مقام حکمروایی برپایة مبانی و اصول رویکرد مرآتی و سلوکی تنظیم نماید. این پژوهش، با بهره‌گیری از شیوة توصیفیـتحلیلیِ مبتنی بر منابع و مآخذ کتابخانه‌ای، با هدف تبیین اندیشه‌های سبزواری، به بررسی چگونگی تألیف و مندرجات روضةالانوار عباسی پرداخته است.



[1]. Survival Bias

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Mohaghegh Sabzevari and his Deportment and Demeanor Attitude in Rozatol al-Anwar Abbasi

نویسنده [English]

  • Mahdi Feizisakha
Assistant Professor, Department of History, Sayyed Jamaleddin Asadabadi University
چکیده [English]

However, in the sources of the regine of  Shah Abbas II Safavid, such as Abbas Nameh and GhesasAl-Khaqani is spoken of the rule of favorable social conditions, as a result of justice, during the Safavid king's regine. But the investigation of the circumstances and social conditions of this era are characterized, Using survival bias theory, that the measures taken by the Safavid king, especially the broad program of the conversion of Mamalek States to the government's Khalesjat, had not succeeded in securing public interest and social welfare, especially in the masses of the people, in the various provinces who were subject to this change and developments, had suffered a lot. In fact, the disruption of the economic and social structure of the realm, which were the fields of disadvantages and anomalies for the Safavid citizens, caused the elites and scholars of this period, especially those who relied on some principles of secularism, such as secondary laws, to cooperate with the Safavid regime, with the aim of solving; and The chapters of the problems that had arisen had come up with some solutions, among them the Rozatol al-Anwar Abbasi was written by Mohaghegh Sabzevari, in the form of a recipe, The work of the government and the statement has been the culmination of these strategies, and the author has tried to legitimize the position of Shiite thought in the Safavid rule as the rule of the Imam's Absence. The author, with the desire to realize an ideal state, has been trying to warn the Safavid king by referring to this book, to regulate his governing behaviors based on the principles and principles of the pathological and philosophical approach. This article, by using a descriptive-analytical method, has studied the Rozatol al-Anwar Abbasi, with the aim of explaining Sabzevari’s thoughts.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Mohaghegh Sabzevari
  • Rozatolal-Anwar Abbasi
  • deportment and demeanor Attitude
  • Justice
- قرآن کریم.
- آقاجری، هاشم(1388). مقدمه‌ای بر مناسبات دین و دولت در عصر صفوی. تهران: طرح نو.
- .......................، زهرا قشقایی‌نژاد، «کاهش ارزش پول در اقتصاد عصر صفوی و عوامل مؤثر بر آن»، فصلنامه علمی- پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا. سال بیست و سوم. شماره18. تابستان1392: ص13ـ1.
- اصیل، حجت‌الله(1393). آرمان‌شهر در اندیشه ایرانی. تهران: نشر نی.
- بنانی، امین، و دیگران(1380). صفویان. ترجمه یعقوب آژند. تهران: انتشارات مولی.
- بوسه، هربرت(1367). پژوهشی در تشکیلات دیوان اسلامی برمبنای اسناد دوران آق‌قوینلو و قراقویونلو و صفوی. ترجمه غلامرضا ورهرام. تهران: مؤسسه مطالعات فرهنگی.
- تاریخ صفویه، خلاصة‌التواریخ و تاریخ ملا کمال(1334). تصحیح ابراهیم دهگان. اراک: انتشارات فروردین.
- تاورنیه، ژان بابتیست(1363). سفرنامه. تصحیح حمید شیرانی. ترجمة ابوتراب نور. اصفهان: کتابفروشی تایید.
- ترکمان، اسکندر بیگ(1382). تاریخ عالم‌آرای عباسی. مصحح ایرج افشار. تهران: امیرکبیر.
- تهرانی، آقابزرگ(1408). الذریعه الی التصانیف الشیعه. قم: ناشر اسماعیلیان.
- جملی کارری، فرانچسکو(1348). سفرنامه کارری. ترجمة عبدالعلی کارنگ. تبریز: اداره کل فرهنگ و هنر آذربایجان شرقی.
- حلبی، علی‌اصغر(1377). درآمدی فلسفی بر تاریخ اندیشه سیاسی در ایران. تهران: دفتر نشر فرهنگ.
- خاتون‌آبادی، عبدالحسین(1352). وقایع السنین و الاعوام. به کوشش محمدباقر بهبودی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
- داوری اردکانی، رضا(1389). فرهنگ فارابی، فیلسوف فرهنگ. تهران: انتشارات سخن.
- دلاواله، پیترو(1370). سفرنامه. ترجمة شجاع‌الدین شفا. تهران: علمی و فرهنگی.
- رسایی، داود، حکومت اسلامی و نظر ابن‌خلدون، تهران: نشر رعد، بی‌تا.
- رویمر، هانس روبرت، و دیگران(1380). تاریخ ایران دورة صفویان. ترجمه یعقوب آژند. تهران: جامی.
- سبزواری، محمدباقر(1383). روضةالانوار عباسی. تصحیح اسماعیل چنگیزی اردهایی. تهران: میراث مکتوب.
- سیوری، راجر(۱۳۹۱). ایران عصر صفوی. ترجمه کامبیز عزیزی. تهران: نشر مرکز.
- شاملو، ولی قلی(1374). قصص الخاقانی. تصحیح حسن سادات ناصری. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
- صفت‌گل، منصور(1381). ساختار نهاد و اندیشه دینی در ایران عصر صفوی. تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا.
- طوسی، نصیرالدین(1386). گزیدة اخلاق ناصری. تهران: انتشارات قدیانی.
- طوسی، نظام‌الملک(1364). سیاست‌نامه. به کوشش جعفر شعار. تهران: چاپخانه سپهر..
- عابدینی مغانکی، مریم، «زمینه‌های تداوم خاصه‌سازی در عهد شاه عباس دوم صفوی»، فصلنامه علمی -پژوهشی تاریخ اسلام و ایران دانشگاه الزهرا، سال بیست وهشتم. شماره37. بهار1397: ص124ـ105.
- غزالی، محمد بن محمد(1351). نصیحة‌الملوک. تصحیح جلال‌الدین همایی. تهران: انجمن آثار ملی.
- فارابی، ابونصر(1968). کتاب آراء أهل المدینه الفاضله. بیروت: دارالمشرق.
- فوران، جان(1386). مقاومت شکننده «تاریخ تحولات اجتماعی ایران از صفویه تا سال‌های پس از انقلاب اسلامی». ترجمة احمد تدین. تهران: مؤسسه خدماتی فرهنگی رسا.
- قزوینی، ابوالحسن(1367). فوایدالصفویه. مصحح مریم میراحمدی. تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
- قمی، قاضی احمد(1383). خلاصة‌التواریخ. مصحح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران.
- کربن، هانری(1369). فلسفه ایرانی و فلسفه تطبیقی. ترجمه جواد طباطبایی. تهران: نشر توس.
- کمپفر، انگلبرت(1363). سفرنامه. ترجمه کیکاوس جهانداری. تهران: خوارزمی.
- کیوانی، مهدی(1392). پیشه‌وران و زندگی صنفی آنان در عهد صفوی. ترجمه یزدان فرخی. تهران: امیرکبیر.
- گادامر، هانس گئورگ(1382). مثال خیر در فلسفه افلاطونی ـ ارسطویی. ترجمه حسن فتحی. تهران: حکمت.
- لاکهارت، لارنس(1394). انقراض سلسله صفویه. ترجمه اسماعیل دولتشاهی. تهران: علمی و فرهنگی.
- لک‌زایی، نجف(1380). اندیشه سیاسی محقق سبزواری. قم: بوستان کتاب.
- .......................، زهره باقریان، «نگرش تاریخی محقق سبزواری در کتاب روضه الانوار عباسی»، فصلنامه تاریخ اسلام، سال دهم، شماره 1. بهار1388. ص36-7 .
- مجتبایی، فتح‌الله(1352). شهر زیبای افلاطون و شاهی آرمانی در ایران باستان. تهران: انجمن فرهنگ ایران باستان.
- محمد بن خلدون(1393). مقدمه. ترجمه محمدپروین گنابادی. تهران: علمی فرهنگی.
- محمدی فشارکی، طاهره صالحیان. «روضةالانوار عباسی، نظام‌نامه اخلاق حاکمان در عهد صفوی». پژوهشنامه ادبیات تعلیمی. سال پنجم. شماره نوزدهم. پاییز 1392: ص199- 232.
- مهدوی، مصلح‌الدین(1371). خاندان شیخ‌الاسلام اصفهان در طول چهارصد سال، از علامه محقق سبزواری تا دکتر علی شیخ‌الاسلام، اصفهان: گلبهار.
- موسوی خوانساری، محمدباقر(1390). روضات‌الجنات فی احوال‌العلماء و السادات. قم: اسماعیلیان.
- مینورسکی، ولادیمیر(1378). تذکرةالملوک، یا سازمان اداری حکومت صفوی. ترجمه مسعود رجب‌نیا. تهران: امیرکبیر.
- نویدی، داریوش(1386). تغییرات اجتماعی ـ اقتصادی در ایران عصرِ صفوی. ترجمة هاشم آقاجری. تهران: نشرنی.
- وحیدقزوینی، محمدطاهر(1329). عباسنامه، به تصحیح ابراهیم دهگان. اراک: داوودی.